Czym jest katamaran? Wszystko, co musisz wiedzieć

Nie wiesz, czym dokładnie jest katamaran i czy to dobra jednostka dla Ciebie na rejs lub czarter wakacyjny. Z tego artykułu dowiesz się, jak zbudowany jest katamaran, jakie ma rodzaje, skąd się wziął oraz na co zwrócić uwagę przy jego wyborze, eksploatacji i manewrowaniu. Dzięki temu łatwiej podejmiesz decyzję, czy czarter katamaranów będzie dla Ciebie najlepszym rozwiązaniem.

Czym jest katamaran?

Katamaran to dwukadłubowiec, czyli statek wodny mający dwa sztywno połączone, równoległe kadłuby, spięte konstrukcją poprzeczną z pokładem lub trampoliną pomiędzy nimi. Szeroko rozstawione kadłuby zapewniają bardzo dużą stateczność poprzeczną, a jednocześnie niewielkie opory hydrodynamiczne, bo każdy z nich jest smukły i wąski. Typowy katamaran rekreacyjny ma długość od około 6–7 m do ponad 50 m, przy szerokości sięgającej często połowy długości kadłuba, co odróżnia go od wąskich jachtów jednokadłubowych. Zanurzenie takich jednostek jest płytkie, zwykle w zakresie 0,3–1,5 m, co pozwala podpływać bliżej plaż i wchodzić w laguny oraz zatoczki niedostępne dla klasycznych jachtów.

Konstrukcja nowoczesnych katamaranów opiera się najczęściej na laminatach poliestrowo szklanych GRP, coraz częściej także na zaawansowanych kompozytach z rdzeniem z pianki lub plastra miodu. W większych jednostkach roboczych i promach stosuje się aluminium, a w projektach amatorskich i klasycznych nadal spotkasz starannie klejone kadłuby drewniane. Rozwiązanie dwukadłubowe występuje zarówno w katamaranach żaglowych, jak i w katamaranach motorowych, a w wersjach lekkich oraz nadmuchiwanych przypomina czasem rozwiązania znane pod nazwą pontonboot.

W uproszczeniu warto rozróżnić kilka podstawowych elementów kadłubowo pokładowych katamaranu, czyli dwa kadłuby z dziobami i rufami, mostki poprzeczne znane też jako crossbeamy, środkowy pokład zwany bridge deckiem, elastyczną trampolinę między kadłubami oraz nadbudówkę z kokpitem i salonem.

Jak wygląda historia katamaranów?

Początki konstrukcji wielokadłubowych sięgają Polinezji i wysp Oceanu Spokojnego oraz Indyjskiego, gdzie od setek lat używano łodzi z głównym kadłubem i bocznym pływakiem, czyli jednostek typu proa. Ich pierwszego opisu dokonał Antonio Pigafetta, kronikarz wyprawy Magellana, zachwycony szybkością i zwrotnością tych łodzi z ożaglowaniem w kształcie kleszczy kraba. Z czasem boczny pływak powiększano i łączono na stałe z kadłubem głównym, co doprowadziło do powstania pierwszych klasycznych katamaranów o dwóch równorzędnych kadłubach.

W Europie za jedną z pierwszych znanych jednostek dwukadłubowych uważa się zbudowany w 1661 roku w Dublinie eksperymentalny statek skonstruowany przez Willliama Petty’ego, natomiast w Stanach Zjednoczonych przełomem był katamaran Double Trouble stworzony w 1820 roku przez Johna Stevensa. Wiele z tych wczesnych projektów cierpiało na błędy konstrukcyjne, jak zbyt ciężkie pływaki czy słabe połączenia międzykadłubowe, co skutkowało wywrotkami na wzburzonym morzu i przewrotkami przez dziób. Pod koniec XIX wieku pojawił się jednak jacht Dominion, zbudowany przez G. Herrika Duggana, który wygrał prestiżowy Puchar Seawanhaka i pokazał, że właściwie zaprojektowany katamaran może być jednocześnie szybki i dzielny na morzu.

W XX wieku nastąpił dalszy rozwój dalekomorskich katamaranów, czego przykładem jest wyprawa Erica de Bisschopa, który w 1937 roku przepłynął z Hawajów do Cannes na 12 metrowym katamaranie Kaimiloa. W 1947 roku powstał słynny jacht kabinowy Manu Kai, zaprojektowany przez Woody’ego Browna i Alfreda Kumalae, a kolejnym etapem było opłynięcie świata przez Davida Lewisa na katamaranie Rehu Moana, podczas którego wraz z rodziną pokonał około 41 000 mil morskich w trzy lata. W 1976 roku klasa regatowa Tornado, zaprojektowana przez Rodneya Marcha, została wprowadzona do programu olimpijskiego i na lata zdefiniowała pojęcie szybkiego katamaranu sportowego.

Współcześnie katamarany nie ograniczają się wyłącznie do żeglarstwa rekreacyjnego i regatowego, lecz są powszechnie wykorzystywane jako promy pasażerskie, jednostki handlowe, badawcze oraz specjalistyczne. W Polsce popularne są pasażerskie katamarany typu KP-2, eksploatowane między innymi przez Żeglugę Gdańską na jednostkach Agat, Onyx, Opal i Rubin oraz przez Kołobrzeską Żeglugę Pasażerską, która obsługuje katamaran Jantar. W zastosowaniach naukowych ważną rolę odgrywa katamaran badawczy RV IMOR, użytkowany przez Instytut Morski jako stabilna platforma do pomiarów i prac hydrograficznych.

Najważniejsze etapy rozwoju konstrukcji katamaranów i materiałów, z których je budowano, dobrze pokazuje prosta oś czasu:

1. Tradycyjne proa Polinezji – lekkie jednostki z jednym kadłubem i mniejszym pływakiem, drewniane, wiązane i żaglowe, opisane przez Antonio Pigafettę jako niezwykle szybkie łodzie oceaniczne.
2. 1661 – eksperymentalny dwukadłubowiec Williama Petty’ego – dwa cylindryczne kadłuby, ożaglowanie o powierzchni około 55 m², pierwszy europejski projekt tego typu jednostki.
3. 1820 – Double Trouble Johna Stevensa – pierwszy nowoczesny katamaran w USA, który zapoczątkował zainteresowanie wielokadłubowcami po drugiej stronie Atlantyku.
4. Koniec XIX wieku – Dominion G. Herrika Duggana – 11 metrowa jednostka o dużej dzielności morskiej, zwycięstwo w wyścigu o Puchar Seawanhaka i wzmożone prace nad poprawą kształtu kadłubów oraz połączeń międzykadłubowych.
5. Lata 30–70 XX wieku – Kaimiloa, Manu Kai, Rehu Moana, klasa Tornado – przejście od eksperymentalnych rejsów oceanicznych do seryjnych, lekkich katamaranów regatowych z laminatu i kompozytów.
6. Druga połowa XX wieku i dziś – rozwój materiałów kompozytowych – przejście od klasycznych laminatów do zaawansowanych przekładkowych struktur z rdzeniem, co pozwoliło na budowę dużych promów, luksusowych jachtów czarterowych oraz szybkich katamaranów motorowych.

Jakie są rodzaje katamaranów?

Podstawowy podział, z którym spotkasz się w praktyce, to rozróżnienie na katamarany żaglowe, katamarany motorowe oraz lekkie, często nadmuchiwane katamarany sportowe. Typ napędu, przeznaczenie jednostki i konstrukcja kadłubów decydują o tym, czy dany katamaran zaliczymy do jachtów mieczowych, balastowych, balastowo mieczowych lub ultra lekkich jednostek wyczynowych. Znaczenie mają też materiały, od klasycznego laminatu GRP w turystycznych katamaranach, przez kompozyty w jachtach regatowych, aż po tkaniny PVC czy Hypalon w modelach nadmuchiwanych pokroju serii Kolibri.

Katamarany żaglowe

Katamaran żaglowy wyposażony jest w maszt, ożaglowanie oraz zwykle dwa pomocnicze silniki zaburtowe lub stacjonarne, po jednym w każdym kadłubie, co ułatwia manewry w porcie. Typowy takielunek to maszt z grotem i foka lub genuą, czasem z dodatkowym żaglem typu genaker, przy czym rozkład sił żagla na dwa odległe od siebie kadłuby daje ogromną stateczność i bezpieczeństwo. Szeroki beam, czyli odległość między kadłubami, ogranicza przechyły, dzięki czemu katamaran mniej buja, jest komfortowy dla osób wrażliwych na chorobę morską i świetnie sprawdza się zarówno w czarterach rodzinnych, jak i w rejsach turystycznych oraz regatach.

Przed każdym rejsem na katamaranie żaglowym musisz w ramach codziennej rutyny skontrolować mostki poprzeczne i crossbeamy, mocowania want i chainplate’y, uszczelki kokpitu i zejściówek oraz napięcie i stan trampoliny międzykadłubowej, a dopiero potem spokojnie ruszać w trasę.

Katamarany motorowe

Katamaran motorowy różni się od żaglowego przede wszystkim brakiem masztu i ożaglowania oraz innym układem napędu, w którym główną rolę pełnią dwa silniki i dwie śruby napędowe, umieszczone w osobnych kadłubach. Rozdzielone zbiorniki paliwa i możliwość niezależnej pracy każdego z silników dają wyjątkową manewrowość, bo jednostkę można niemal obrócić w miejscu lub precyzyjnie przesuwać bokiem. Szeroki pokład i brak takielunku pozwalają wygospodarować ogromne powierzchnie użytkowe, tarasy słoneczne oraz flybridge, jednak duża szerokość wymaga więcej uwagi przy cumowaniu, rezerwacji miejsc w marinach oraz slipowaniu.

Planując eksploatację katamaranu motorowego, koniecznie uwzględnij w specyfikacji łączną moc silników w koniach mechanicznych, typowe zużycie paliwa na godzinę przy prędkości przelotowej, zasięg jednostki przy danej prędkości oraz pojemność zbiorników paliwa i wody, bo to one realnie przełożą się na koszty i komfort rejsu.

Nadmuchiwane i sportowe modele

Nadmuchiwane katamarany oraz lekkie katamarany sportowe łączą konstrukcję dwóch pływaków z nadmuchiwanymi balonami z tworzyw PVC lub Hypalon, sztywną ramą oraz rozkładaną rurkową konstrukcją mostków. W segmencie motorowym idealnym przykładem są nadmuchiwane katamarany serii Kolibri, które mieszczą od 4 do 7 osób, mają długość od około 3 do 4,5 m i mogą współpracować z silnikami nawet do 20 KM. Takie jednostki wykorzystywane są jako szybkie tendery, łodzie plażowe, sprzęt szkoleniowy lub małe łodzie regatowe, oferując niską masę, prosty transport na dachu samochodu albo w bagażniku, kosztem nieco mniejszej trwałości materiału i ograniczonej przestrzeni pokładu.

W praktyce lekkie, nadmuchiwane albo sportowe katamarany stosuje się najczęściej do regat klubowych i treningów, w wypożyczalniach przy plażach, jako tendery do większych jachtów oraz jako mobilne łodzie wędkraskie lub rekreacyjne na jeziorach, gdzie liczy się szybkość złożenia i łatwość przechowywania.

Jakie są zalety i wady katamaranu?

Przy zakupie lub czarterze katamaranu musisz zawsze rozważyć typowe kompromisy użytkowe, czyli więcej przestrzeni życiowej kontra wyższe koszty mariny, płytkie zanurzenie kontra wrażliwość mostków na przeciążenia, ogromny komfort na kotwicy kontra trudniejsze znalezienie miejsca postojowego oraz szybkie przeloty przy lekkim wietrze kontra bardziej wymagające serwisowanie dwóch kadłubów i dwóch silników. Dla wielu osób bilans wypada na korzyść katamaranu, jednak warto chłodno policzyć pełne koszty roczne. Dobrze jest też dopasować typ jednostki do realnego sposobu pływania, a nie do wyobrażeń o wielkich oceanicznych wyprawach.

Przed rezerwacją lub zakupem miejsca postojowego zawsze sprawdź rzeczywistą szerokość keji i limity nabrzeża, bo szerokość katamaranu może wymagać dodatkowego miejsca na cumy, odbijacze oraz specjalne stanowisko slipowe.

Jak wybrać katamaran na czarter?

Dobierając katamaran na czarter, musisz precyzyjnie określić charakter planowanego rejsu, czyli czy będzie to spokojna wyprawa rodzinna, wyjazd grupy przyjaciół, rejs z profesjonalnym skipperem, czy może udział w regatach. Innych jednostek szuka się do komfortowej żeglugi turystycznej po ciepłych akwenach, a innych do ambitnych tras długodystansowych, gdzie ważna jest dzielność morska i możliwości żeglugi w trudniejszych warunkach. Liczy się też doświadczenie załogi, bo początkującym znacznie łatwiej będzie odnaleźć się na popularnym katamaranie czarterowym niż na wyczynowej jednostce sportowej.

Przy analizie oferty warto od razu zwrócić uwagę na liczbę kabin i koi, wysokość w kabinach oraz salonie, pojemność zbiorników wody i paliwa, wymagania dotyczące cumowania oraz realną szerokość jednostki, która przesądzi o wygodzie i kosztach całej wyprawy.

Wielkość i pojemność – ile osób i jakie długości?

Standardowy katamaran czarterowy o długości około 38–42 ft oferuje najczęściej 3–4 kabiny dwuosobowe oraz dodatkowe koje w salonie, co pozwala formalnie zaokrętować 8–10 osób, choć dla komfortu najlepiej ograniczyć liczbę uczestników do 6–8. Większe jednostki w zakresie 44–48 ft mogą mieć 4–6 kabin i przyjąć na pokład do 10–12 osób, jednak przy maksymalnym obłożeniu spada prywatność i rosną koszty portowe. Szeroki beam poprawia stabilność na fali i komfort na kotwicy, ale jednocześnie czyni manewrowanie w ciasnych marinach bardziej wymagającym, co początkujący skipper musi wziąć pod uwagę.

Wyposażenie i udogodnienia – co sprawdzić przed rezerwacją?

Wybierając konkretny model, dokładnie przeanalizuj układ kabin i łazienek, obecność klimatyzacji i ogrzewania, wyposażenie kuchni z płytą kuchenną i piekarnikiem oraz liczbę i podział zbiorników wody i paliwa. Bardzo ważne są systemy awaryjne, czyli pompy zęzowe, panele słoneczne, generator, zapasowe źródła zasilania oraz jakość i stan sprzętu ratunkowego, od środków asekuracyjnych po tratwę. Dobrze jest też dopytać o wiek olinowania stałego, stan żagli, serwis silników oraz ogólny poziom utrzymania jednostek konkretnych armatorów, na przykład flot marek Lagoon, Leopard, Fountaine Pajot, Bali, Catana czy Dufour 48.

Przed podpisaniem umowy czarterowej warto sporządzić własną listę kontrolną wyposażenia, na której znajdą się między innymi szelki bezpieczeństwa, kamizelki ratunkowe dla wszystkich, koło ratunkowe z liną, apteczka, tratwa ratunkowa, pirotechnika, komplet odbijaczy, zapasowe cumy, kotwica z łańcuchem, pagaje lub bosaki, lornetka, środki łączności VHF oraz dokumentacja techniczna jednostki, a następnie na spokojnie odhaczyć każdą z tych pozycji przy odbiorze jachtu.

Przy rezerwacji jednostki zawsze pytaj o konkretne dane techniczne, takie jak pojemność zbiorników wody i paliwa, rok budowy oraz ewentualnego refitu, a także upewnij się, czy podane „4 kabiny” oznaczają pełnowymiarowe kajuty, a nie adaptowaną kabinę skippera lub kambuz zamieniony na miejsce do spania.

Koszty czarteru i dodatkowe opłaty

Całkowity koszt czarteru katamaranów składa się z kilku pozycji, z których najważniejsza to stawka podstawowa za tydzień pływania, silnie zależna od sezonu i akwenu. Do tego dochodzi zwrotna kaucja lub depozyt, opłata za sprzątanie końcowe, zużyte paliwo, opłaty portowe w odwiedzanych marinach oraz ewentualne koszty prania, silnika do pontonu czy dodatkowego wyposażenia. Jeżeli decydujesz się na skippera lub dodatkową załogę, ich wynagrodzenie liczone zwykle w stawce dziennej istotnie podnosi budżet, ale jednocześnie zdejmuje z Ciebie odpowiedzialność za prowadzenie jednostki i planowanie trasy.

Do kosztów, które najczęściej zaskakują mniej doświadczonych czarterujących, należą opłaty portowe za szeroki katamaran, dopłaty za ponton z silnikiem, dodatkowe ubezpieczenia, dopłaty za późny check in lub check out, opłaty za wi fi oraz obowiązkowe pakiety serwisowe w marinach macierzystych, dlatego warto dokładnie przeczytać warunki oferty przed jej zaakceptowaniem.

Jak sterować i utrzymywać katamaran?

Sterowanie katamaranem różni się od prowadzenia jachtu jednokadłubowego tym, że jednostka praktycznie się nie przechyla, co zmienia odczucie pracy na żaglach i kontroli kursu, a jednocześnie ułatwia funkcjonowanie załogi na pokładzie. Podczas manewrów portowych ogromną zaletą są dwa niezależne silniki, dzięki którym możesz obracać łódź niemal w miejscu poprzez przeciwne biegi i obroty, co wymaga jednak nieco ćwiczeń i wyczucia. W trakcie żeglugi pod żaglami katamaran zachowuje się inaczej na halsie, mniej wyraźnie „czuje” wiatr na sterze niż balastowy monohull, a widoczność z mostka lub flybridge’u jest zwykle bardzo dobra, co ułatwia ocenę sytuacji na wodzie.

Rutynowa konserwacja katamaranu powinna obejmować regularne kontrole stanu mostków i crossbeamów, przegląd mocowań want oraz chainplate’ów, oględziny uszczelek luków i okien, sprawdzenie powłok antyporostowych i lakierniczych, serwis obu silników wraz z wymianą oleju, kontrolę anod cynkowych, przegląd trampoliny i jej mocowań, kontrolę instalacji paliwowej oraz baków, dokładne sprawdzenie instalacji elektrycznej i baterii, test działania pomp zęzowych, weryfikację działania systemów alarmowych oraz okresowy test awaryjnego systemu KOHL emergency odpowiedzialnego za wybrane funkcje bezpieczeństwa. Wykonywanie tych czynności w spokojnych warunkach portowych znacząco zmniejsza ryzyko nieprzyjemnych niespodzianek na morzu. Dobrze prowadzony dziennik serwisowy pomoże Ci śledzić, co zostało już wykonane oraz kiedy należy powtórzyć poszczególne prace.

W przypadku uszkodzeń konstrukcyjnych w rejonie połączeń międzykadłubowych, mostków lub sekcji nośnych pokładu musisz szczególnie uważnie analizować pęknięcia laminatu, odspojenia żelkotu, odgłosy pracy konstrukcji oraz możliwość przedostania się wody do rdzenia kompozytu. Nawet pozornie niewielkie przecieki w obrębie crossbeamów lub środkowej części bridge decku wymagają natychmiastowej reakcji, bo woda w rdzeniu osłabia całą strukturę i może prowadzić do poważnych awarii. W takich sytuacjach nie odkładaj napraw na później, tylko skonsultuj się ze stocznią lub doświadczonym serwisantem konstrukcji kompozytowych, który zaproponuje odpowiednią technologię wzmocnienia i laminowania.

Dobrą praktyką jest przyjęcie prostego harmonogramu, zgodnie z którym przegląd silników wykonuje się co 100–200 godzin pracy, odświeżenie powłoki antyporostowej co 12 miesięcy lub przed każdym sezonem, pełny przegląd olinowania stałego co kilka lat oraz coroczną, dokładną inspekcję wszystkich połączeń międzykadłubowych, dzięki czemu jednostka zachowa swoje właściwości nautyczne i wartość rynkową przez długie lata. W połączeniu z dokładnym myciem, odpowiednim przechowywaniem i dbałością o detale taki plan serwisowy pozwoli uniknąć wielu kosztownych napraw. Systematyczność w tym zakresie jest dużo tańsza niż usuwanie skutków wieloletnich zaniedbań.

Najczęstszą i jedną z najbardziej niebezpiecznych awarii strukturalnych w katamaranach są uszkodzenia połączeń międzykadłubowych, dlatego każdy symptom skrzypienia, luzu, nietypowej pracy konstrukcji lub pojawiającego się przecieku w rejonie crossbeamów wymaga natychmiastowej, profesjonalnej inspekcji.

Co warto zapamietać?:

• Katamaran: Dwukadłubowiec o długości od 6–7 m do ponad 50 m, charakteryzujący się dużą statecznością i płytkim zanurzeniem (0,3–1,5 m).
• Rodzaje katamaranów: Wyróżniamy katamarany żaglowe, motorowe oraz lekkie, nadmuchiwane modele sportowe, każdy z różnymi zastosowaniami i konstrukcją.
• Zalety: Duża stateczność, przestronność, możliwość pływania w płytkich wodach oraz wysokie prędkości przy lekkim wietrze. Wady to trudności w cumowaniu i wyższe koszty serwisowania.
• Wybór katamaranu na czarter: Zwróć uwagę na długość, liczbę kabin, pojemność zbiorników oraz wyposażenie, aby dopasować jednostkę do charakteru rejsu.
• Koszty czarteru: Podstawowa cena za tydzień wynosi od 2 000 do 9 000 EUR, dodatkowe opłaty obejmują kaucję, paliwo, sprzątanie oraz wynagrodzenie skippera.