Czy na Antarktydzie żyją ludzie? Wszystko, co musisz wiedzieć

Na Antarktydzie nie ma stałych mieszkańców ani miast, ale przez cały rok żyje i pracuje tam od 1000 do 4000 osób – głównie naukowcy i obsługa stacji badawczych. To kontynent bez rdzennych ludów, który funkcjonuje jako globalne laboratorium pod nadzorem Układu Antarktycznego, a ludzie przebywają tam wyłącznie czasowo. Jeśli chcesz wiedzieć, jak wygląda codzienność na lodowym lądzie, kto może tam wyjechać i gdzie właściwie ci ludzie mieszkają, czytaj dalej.

Czy na Antarktydzie żyją ludzie na stałe?

Antarktyda jest jedynym kontynentem bez stałej, rodzimej populacji. Nie ma tu rdzennych ludów, wielopokoleniowych rodzin ani klasycznych miast – są wyłącznie stacje badawcze i niewielkie osady o charakterze naukowo-wojskowym. W ciągu roku przebywa tu od około 1000 osób zimą do ponad 4000 latem, a każdy z tych pobytów ma ściśle określony czas trwania.

Wszystko reguluje Układ Antarktyczny, podpisany w 1959 roku, który dziś ma 54 sygnatariuszy. Ten system uznaje kontynent za „rezerwat poświęcony pokojowi i nauce” – zakazuje tworzenia baz wojskowych, wydobycia surowców i prób jądrowych, a dopuszcza badania oraz krótkotrwały pobyt ludzi. Dzięki temu Antarktyda nie jest niczyją kolonią, tylko wspólną przestrzenią badawczą.

Gęstość zaludnienia Antarktydy to około 0,00078 człowieka na km², przy średniej światowej blisko 49 osób na km² – różnica pokazuje, jak bardzo jest to kontynent ludzi tylko „w odwiedzinach”.

Ile osób mieszka dziś na Antarktydzie?

Liczba mieszkańców Antarktydy zmienia się wraz z porami roku. Latem, między listopadem a marcem, gdy trwają wyprawy naukowe, prace logistyczne i sezon turystyczny, na kontynencie i okolicznych wyspach przebywa około 4000–5000 osób. Zimą, przy długiej nocy polarnej, pozostaje mniej więcej 1000 zimowników, którzy utrzymują stacje i prowadzą ciągłe pomiary.

Infrastruktura jest rozbudowana jak na tak odcięty region. Na głównym kontynencie działa około 40 stacji całorocznych i podobna liczba letnich. Największa baza, McMurdo Station, bywa porównywana do małego miasta – w szczycie sezonu może pomieścić nawet do tysiąca osób, z własnymi warsztatami, laboratoriami, kantyną, a nawet klubami.

Pod względem liczby placówek Antarktyda jest jednym z najbardziej „zagospodarowanych” obszarów polarnych. W sumie 33 państwa utrzymują tu łącznie 82 stacje, od małych modułów na lodowcach, po rozbudowane kompleksy na stałym lądzie czy wyspach.

Jak wygląda życie na stacji antarktycznej?

Codzienność na lodowym kontynencie zależy od tego, czy trwa lato, czy zima. Latem stacje przypominają intensywnie pracujące kampusy – działa pełen skład naukowców, techników, logistyków, pojawiają się turyści, obsługuje się statki i śmigłowce. Zimą świat kurczy się do kilkunastoosobowej załogi, kilku budynków i białej ciemności za oknem.

Jak żyje się w Polskiej Stacji im. Henryka Arctowskiego?

Polska Stacja Antarktyczna im. Henryka Arctowskiego leży na Wyspie Króla Jerzego w archipelagu Szetlandów Południowych, około 14 tys. km od Polski. Latem może tu mieszkać do 40 osób, zimą skład ogranicza się zwykle do 10–12 zimowników. Stacją zarządza Instytut Biochemii i Biofizyki PAN, a na miejscu prowadzi się m.in. badania oceanograficzne, glacjologiczne, biologiczne i monitoring środowiska.

Główne zaplecze mieszkalne nosi nazwę „samolot” – to budynek w kształcie litery T z jednoosobowymi pokojami, kuchnią, jadalnią i zapleczem gospodarczym. Obok stoją chłodnie-kontenery: jeden z temperaturą około +4°C na świeże produkty, drugi z temperaturą około -20°C, w którym trzyma się roczne zapasy mrożonek. W osobnej hali pracują agregaty z silnikami Diesla, które produkują prąd dla całej placówki.

Rytm dnia wyznaczają posiłki i pogoda. Śniadanie, obiad, kolacja dzielą dzień na bloki pracy terenowej i laboratoryjnej. Jeśli wiatr katabatyczny rozpędzi się powyżej 150–200 km/h, wyjścia w teren bywają wstrzymywane, bo piesza droga między budynkami potrafi stać się ryzykowna. Załoga uczy się więc planowania – okna dobrej pogody wykorzystuje się maksymalnie, a resztę prac przesuwa pod dach.

Jakie są największe wyzwania życia na lodzie?

Najbardziej odczuwalne są dwie grupy trudności: pogodowe i psychologiczne. Warunki klimatyczne to nie tylko mróz, ale przede wszystkim wiatr. W niektórych rejonach Antarktydy zstępujący z wyżyn wiatr katabatyczny osiąga prędkość ponad 250 km/godz., co przy niskiej temperaturze daje ekstremalną temperaturę odczuwalną. Do tego dochodzą gwałtowne skoki ciśnienia, sztormy i śnieżne zamiecie.

Drugie oblicze Antarktydy to izolacja. Kilkanaście osób zamkniętych przez wiele miesięcy w kilku budynkach doświadcza napięć i konfliktów, nawet w najlepiej dobranym zespole. Długie tygodnie bez słońca, ograniczony kontakt z rodziną i monotonia otoczenia potrafią być tak samo obciążające, jak ciężka praca fizyczna w terenie.

Załogi stacji podkreślają, że na Antarktydzie „wszyscy robią wszystko” – niezależnie od tytułów naukowych, każdy potrafi odśnieżać, nosić ładunki, pomagać w kuchni czy przy drobnych naprawach.

Co jedzą ludzie na Antarktydzie?

Organizm w zimnie zużywa dużo energii, więc dieta polarników jest kaloryczna i bogata w tłuszcze. Większość jedzenia przypływa statkami lub przylatuje samolotami w formie mrożonek i produktów suchych. W dużych bazach, takich jak McMurdo czy Arctowski, pracują kucharze, którzy z tych dostaw układają urozmaicone jadłospisy – od klasycznych śniadań po zestawy obiadowe jak w kantynie.

Latem jada się więcej świeżych warzyw i owoców, które trafiają w transportach zaopatrzeniowych. Zimą menu wyraźnie się zubaża, bo nie ma nowych dostaw, a lodówki z przekąskami, kanapkami i batonami ratują spadki energii między posiłkami. Co ciekawe, wiele relacji wracających z wypraw mówi o… lekkiej nadwadze – ruchu jest dużo, ale jeszcze więcej jest jedzenia dostępnego „pod ręką przez 24 godziny na dobę”.

Czy na Antarktydzie są miasta i „prawdziwe życie”?

Choć w sensie prawnym nie ma tu żadnych miast, dwa ośrodki często określa się jako „miasteczka”. To argentyńska baza Esperanza i chilijska Villa Las Estrellas, położone na obrzeżach Półwyspu Antarktycznego. Obie służą operacjom wojskowym i naukowym, ale mają elementy życia cywilnego, których nie spodziewalibyśmy się na lodowym pustkowiu.

W tych osadach działają szkoły, małe sklepy z pamiątkami, przychodnie, poczta, siłownie, kaplice i niewielkie hostele. Zimą mieszka tam po kilkadziesiąt osób, latem liczba wzrasta do około 80–100. Zdarzają się tu nawet dzieci – i to one sprawiły, że Antarktyda zapisała się w historii demografii.

Czy ktoś urodził się na Antarktydzie?

Tak – i to nie jedna osoba. Najbardziej znanym przypadkiem jest Emilio Marcos Palma, uznawany przez Księgę Rekordów Guinnessa za pierwszego człowieka urodzonego na kontynencie antarktycznym. Przyszedł na świat w 1978 roku w bazie Esperanza, dokąd specjalnie przetransportowano jego matkę. Argentyna chciała w ten sposób wzmocnić swoje roszczenia terytorialne, choć międzynarodowo nie zostało to uznane jako argument prawny.

Do dziś na różnych stacjach badawczych urodziło się co najmniej 11 dzieci. Nie oznacza to jednak, że tworzy się tu społeczność „antarktydzką” – każde z nich po pewnym czasie wróciło z rodzicami do macierzystego kraju, a kontynent pozostaje miejscem tymczasowego pobytu.

Kto może pracować na Antarktydzie?

Droga na Antarktydę prowadzi przez rekrutację do jednej ze stacji. W przypadku Polski, ogłoszenia o naborze na kolejną wyprawę do Stacji im. Henryka Arctowskiego pojawiają się zwykle na przełomie roku na stronach instytutu. Proces trwa wiele miesięcy: od zgłoszenia, przez rozmowy kwalifikacyjne i badania lekarskie, po letnie szkolenia i kompletowanie wyposażenia.

Na miejscu pracują dwie główne grupy: naukowa i techniczna. W skład pierwszej wchodzą m.in. oceanografowie, glacjologowie, ekolodzy, mikrobiolodzy, specjaliści od monitoringu środowiska. Druga grupa to energetycy, elektrycy, mechanicy, informatycy, kucharze, administratorzy części hotelowej, osoby do konserwacji budynków. Różne kompetencje łączy jedna cecha – gotowość do życia w małej społeczności i przejęcia wielu pozornie „nie swojej” ról.

Rekrutacje podkreślają, że najważniejsze – obok fachu – są odporność psychiczna, umiejętność współpracy i gotowość do pracy w zespole, w którym przez wiele miesięcy nikogo nie można „wymienić”.

Jakie badania prowadzi się na Antarktydzie?

Obecność ludzi na tym kontynencie ma jeden główny cel – naukę. Antarktyda to idealne miejsce do obserwacji zmian klimatu, cyrkulacji oceanicznej, procesów lodowcowych czy zjawisk atmosferycznych. Stacje, w tym polska, zbierają od dziesięcioleci ciągłe serie danych, które wykorzystują dziesiątki ośrodków naukowych na całym świecie.

W wodach Oceanu Południowego bada się m.in. dynamikę łańcucha pokarmowego, w którym istotną rolę odgrywa kryl antarktyczny. Ten niewielki skorupiak jest podstawą diety wielu gatunków wielorybów, fok i ptaków, dlatego każda zmiana jego populacji odbija się na całym ekosystemie. Na lądzie z kolei prowadzi się obserwacje lodowców, mierzy tempo topnienia czap lodowych i analizuje wpływ wiatru, temperatury oraz opadów na bilans masy lodu.

Jakie warunki klimatyczne wytrzymują ludzie na Antarktydzie?

Antarktyda to najzimniejszy, najsuchszy i najbardziej wietrzny kontynent. Rekord temperatury to -89,2°C zmierzone w stacji Wostok, a dane satelitarne wskazują, że miejscami powierzchnia śniegu chłodzi się nawet do około -93°C. W głębi lądu zimą typowe są wartości od -40 do -70°C, na wybrzeżach nieco „łagodniejsze” – od -20 do -30°C.

Latem sytuacja jest bardziej zróżnicowana. Na większości wybrzeży temperatury oscylują wokół 0°C, we wnętrzu kontynentu między -20 a -35°C. Jedynie Półwysep Antarktyczny, wystający daleko na północ, bywa cieplejszy – tam maksima potrafią sięgnąć 15°C. Mimo tego wciąż mówimy o kontynencie, który według definicji klimatologicznej jest ogromną pustynią polarną z opadami rzędu 50–200 mm rocznie.

Do tego dochodzi specyficzne oświetlenie. Słońce nad biegunem wschodzi i zachodzi praktycznie raz do roku – latem trwa dzień polarny, zimą noc. Człowiek żyjący na stacji musi więc przestawić swój zegar biologiczny na funkcjonowanie bez tradycyjnego rytmu dobowego, co organizm odczuwa równie mocno, jak niską temperaturę.

Czy zwykły turysta może dziś odwiedzić Antarktydę?

Tak – ale jest to podróż wymagająca i kosztowna. Co roku na lodowym lądzie ląduje lub wysiada z pontonów ponad 20–30 tysięcy turystów, najczęściej w ramach rejsów wypływających z Ushuaia w Argentynie lub z Punta Arenas w Chile. Rejs przez Cieśninę Drake’a trwa około dwóch dni w jedną stronę, a na miejscu program obejmuje lądowania przy koloniach pingwinów, oglądanie lodowców i czasem wizyty w wybranych stacjach.

Cena takich wypraw często przekracza 10 tys. euro, nie licząc przelotu do portu początkowego. Organizatorzy muszą przestrzegać wytycznych środowiskowych, a operatorzy zrzeszeni w IAATO kontrolują liczebność grup i zasady poruszania się po lądzie. Antarktyda pozostaje więc miejscem dostępnym, ale nadal elitarnym – zarówno dla naukowców, jak i dla najbardziej zdeterminowanych podróżników.