Za najniższą temperaturę w historii Polski uznaje się –40,6°C, zmierzone w Żywcu 10 lutego 1929 roku. Wynik ten został oficjalnie potwierdzony i do dziś pozostaje rekordem uznawanym przez krajowe służby meteorologiczne. W artykule zebraliśmy wszystkie dane liczbowe, okoliczności pomiarów oraz nowsze odkrycia z mrozowisk tatrzańskich.
Jak wygląda oficjalny rekord zimna w Polsce?
Największy, autorytatywny mróz odnotowano 10 lutego 1929 roku w Żywcu, gdzie termometr wskazał –40,6°C. Tego samego dnia w pobliskim Olkuszu zanotowano –40,4°C, a w Poroninie i Siankach temperatura spadła do około –40,4°C oraz –40,1°C. Zima 1928/1929 przeszła do historii jako jedna z najsurowszych – warstwa chłodnego powietrza zalegała nad południową częścią kraju przez wiele dni.
Niewiele brakowało, by rekord padł już kilka lat wcześniej. W styczniu 1922 roku w Nowym Targu odnotowano –35,8°C, a dwa lata później w Jabłonce termometry okienne pokazywały nawet –46°C, choć ten odczyt nigdy nie został uwzględniony w oficjalnych zestawieniach z przyczyn sprzętowych. Luty 1929 roku przyniósł jednak kilka pomiarów przekraczających –38°C i to właśnie one trafiły do roczników Państwowego Instytutu Meteorologicznego.
Wykaz najniższych oficjalnych temperatur z tamtego okresu obejmuje między innymi wartości:
- –40,1°C w Siankach,
- –38,5°C w Szczawnicy,
- –38,1°C w Mydlnikach,
- –37,0°C w Dusznikach-Zdroju.
Czy Siedlce naprawdę zanotowały –41°C?
Przez dekady mówiono, że to właśnie Siedlce są najzimniejszym punktem na mapie kraju. 11 stycznia 1940 roku termometry na stacji w tym mieście wskazały –41,0°C i wynik ten trafił do wielu opracowań. Późniejsze analizy klimatologów ujawniły jednak wątpliwości co do poprawności tego odczytu, głównie ze względu na różnice w średnich temperaturach panujących w regionie podczas zimy 1940 roku.
Niektórzy badacze sugerują, że lokalne warunki – między innymi wpływ zastoiska zimnego powietrza – mogły rzeczywiście wywołać taki spadek, ale brakuje dokumentacji sprzętowej. Dlatego oficjalny rekord wciąż należy do Żywca, natomiast pomiar siedlecki traktowany jest jako wartościowy, lecz nie do końca zweryfikowany epizod w historii pomiarów.
Rola współczesnych mrozowisk – Hala Izerska i Puścizna Rękowiańska
Od 1995 roku jednym z najchłodniejszych miejsc w kraju, jeśli brać pod uwagę średnie roczne i zimowe, jest Hala Izerska. Stacja meteorologiczna Nadleśnictwa Świeradów, położona w rejonie Jagnięcego Potoku na wysokości 825 m n.p.m., regularnie notuje ujemne temperatury nawet w miesiącach letnich, a pokrywa śnieżna potrafi utrzymywać się tam do maja. W styczniu 2004 roku zmierzono tam –37,1°C.
Jeszcze niższy wynik zanotowano na Puściznie Rękowiańskiej w Małopolsce – 8 stycznia 2017 roku temperatura spadła tam do –38,9°C. Oba obszary to typowe mrozowiska, czyli kotliny i rozległe łąki, gdzie przy bezchmurnym niebie i słabym wietrze chłodne powietrze spływa grawitacyjnie, tworząc zastoiska o ekstremalnie niskiej temperaturze.
Najnowsze pomiary w Tatrach
17 lutego 2025 roku w Litworowym Kotle, wysokogórskiej kotlinie w masywie Czerwonych Wierchów, automatyczna stacja badawcza zarejestrowała –41,1°C. Pomiary prowadził zespół z Uniwersytetu im. Adama Mickiewicza w Poznaniu pod kierownictwem dr. Bartosza Czerneckiego, a urządzenia działały zgodnie ze standardami Światowej Organizacji Meteorologicznej. Ściany kotła o wysokości 200–250 metrów umożliwiły grawitacyjny spływ wychłodzonego powietrza, a sucha masa arktyczna dopełniła całości.
Instytut Meteorologii i Gospodarki Wodnej nie potwierdza danych odnotowanych przez stację badawczą w Litworowym Kotle.
Synoptyk IMGW Ewa Łapińska zaznaczyła, że choć wiarygodność samego pomiaru nie jest kwestionowana, to wartość ta pochodzi spoza sieci stacji Instytutu i nie została dotychczas formalnie zweryfikowana. Wcześniejsze prace terenowe prowadzone od 2015 roku zdążyły już jednak wykazać, że Kotliny Czerwonych Wierchów tworzą mikroklimat znacznie chłodniejszy niż nawet Hala Izerska.
Co sprzyja powstawaniu rekordowego mrozu?
Największe spadki temperatury w Polsce występują najczęściej przy wyżowej pogodzie antycyklonalnej, kiedy bezchmurne niebo sprzyja silnemu wypromieniowaniu ciepła z gruntu. Drugim kluczowym czynnikiem jest ukształtowanie terenu, ponieważ wklęsłe formy – doliny, kotły polodowcowe i rozległe polany – gromadzą schłodzone powietrze, uniemożliwiając jego wymianę z wyższymi warstwami. Takie mrozowiska odnajdujemy między innymi w Kotlinie Jeleniogórskiej, na Podhalu i w Bieszczadach.
Nie bez znaczenia pozostaje również pochodzenie mas powietrza. Gdy nad Polskę napływa suche powietrze znad Syberii lub Arktyki, nawet przy stosunkowo niewielkim zachmurzeniu temperatura potrafi obniżyć się o kilkanaście stopni w ciągu jednej nocy. Efekt ten bywa wzmacniany przez pokrywę śnieżną, która działa jak izolator odbijający promieniowanie i dodatkowo wychładza przygruntową warstwę.
W skali globalnej najniższą temperaturę zarejestrowano na stacji Wostok na Antarktydzie – 21 lipca 1983 roku termometry wskazały tam –89,6°C. Dla porównania, w laboratorium Uniwersytetu w Bremen w 2021 roku osiągnięto temperaturę wyższą od zera absolutnego o zaledwie 38 bilionowych części stopnia, a w kosmicznej Mgławicy Bumerang gaz ochłodził się do –272,15°C.
Jak zmienia się rozkład rekordów zimna w ostatnich dekadach?
Chociaż Litworowy Kocioł przyniósł nowy nieoficjalny szczyt, ogólna tendencja w niżu Polski jest odwrotna – liczba dni z bardzo niską temperaturą systematycznie maleje. Średnia temperatura zim w ostatnich trzydziestu latach wzrosła, a mroźne epizody trwają krócej niż w połowie XX wieku. Przykładowo w Białymstoku odnotowano wzrost średniej temperatury zimowej, a w Suwałkach, które przez lata uchodziły za „polski biegun zimna”, wartości minimalne rzadko schodzą poniżej –25°C.
Dane IMGW z lat 2001–2025 pokazują również, że roczne średnie na najzimniejszych stacjach wysokogórskich – jak Kasprowy Wierch (–0,9°C w trzydziestoleciu 1951–1980) – są dziś łagodniejsze. Zima 1987 roku, gdy w Warszawie zanotowano –30,7°C, a w Kielcach –33,9°C, pozostaje w pamięci raczej jako anomalia niż zapowiedź nowego trendu.
Jak chronić organizm przed bardzo niską temperaturą?
Podczas silnych mrozów ważne jest ograniczenie czasu przebywania na zewnątrz, szczególnie przez osoby starsze i dzieci. Wychłodzenie organizmu następuje znacznie szybciej przy wietrze i dużej wilgotności, nawet jeśli sam termometr nie wskazuje jeszcze wartości ekstremalnych. Najważniejsze zasady obejmują:
- noszenie kilku warstw luźnej odzieży zatrzymującej powietrze,
- zabezpieczanie twarzy i rąk tłustym kremem,
- unikanie spożywania gorących napojów bezpośrednio przed wyjściem,
- regularne jedzenie ciepłych posiłków dostarczających energii.
Warto pamiętać, że w przypadku odmrożeń kończyn nie należy gwałtownie ich rozgrzewać – temperatura powinna wzrastać stopniowo, najlepiej poprzez stopniowe zanurzenie w letniej wodzie. Gdy pojawia się senność, spowolnienie mowy lub dezorientacja, konieczny jest natychmiastowy powrót do ogrzanego pomieszczenia i wezwanie pomocy.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Jaka jest najniższa oficjalnie potwierdzona temperatura w historii Polski?
Najniższy oficjalny odczyt to –40,6°C zmierzony w Żywcu 10 lutego 1929 roku; wynik ten jest uznawany przez krajowe służby meteorologiczne.
Czy pomiar –41,0°C w Siedlcach z 1940 roku jest uznawany za rekord?
Pomiar z 11 stycznia 1940 r. w Siedlcach (–41,0°C) budzi wątpliwości ze względu na brak pełnej dokumentacji, więc rekord oficjalnie nadal należy do Żywca.
Gdzie w Polsce znajdują się współczesne mrozowiska i jakie temperatury tam odnotowano?
Przykładowo Hala Izerska regularnie notuje ujemne temperatury, a w styczniu 2004 r. zmierzono tam –37,1°C; na Puściznie Rękowiańskiej odnotowano –38,9°C 8 stycznia 2017 r.
Co spowodowało rekordowy pomiar –41,1°C w Litworowym Kotle w 2025 roku i czy jest on potwierdzony przez IMGW?
Automatyczna stacja UAM zanotowała –41,1°C 17 lutego 2025 r., wynik związany z grawitacyjnym spływem zimnego powietrza w kotle; IMGW nie potwierdziło go, ponieważ pochodzi spoza sieci instytutu i nie przeszedł formalnej weryfikacji.
Jakie warunki najczęściej sprzyjają powstawaniu ekstremalnego mrozu w Polsce?
Najsilniejsze mrozy występują przy wyżowej, bezchmurnej pogodzie i w zagłębieniach terenu, gdzie gromadzi się cięższe, wychłodzone powietrze; dodatkowo sucha arktyczna czy syberyjska masa powietrza i śnieg wzmacniają efekt.
Czy liczba dni z bardzo niską temperaturą w Polsce rośnie czy maleje?
Ogólny trend pokazuje zmniejszanie się liczby ekstremalnie mroźnych dni i ocieplenie zim w ostatnich dekadach, ze wzrostem średnich temperatur zimowych.
Jak należy chronić organizm podczas silnych mrozów?
Należy ograniczać czas na zewnątrz, ubierać się warstwowo, chronić twarz i dłonie tłustym kremem oraz regularnie spożywać ciepłe posiłki; przy odmrożeniach rozgrzewanie powinno być stopniowe.
Jakie historyczne odczyty bliskie rekordowi zanotowano w zimie 1928/1929 poza Żywcem?
Tego samego dnia notowano m.in. –40,4°C w Olkuszu oraz około –40,4°C w Poroninie i –40,1°C w Siankach, a kilka innych stacji w lutym 1929 r. miało odczyty poniżej –38°C.
