Rekord temperatury w Polsce – kiedy i gdzie odnotowano upał?

Oficjalny rekord temperatury w Polsce odnotowano 28 czerwca 2026 roku w Słubicach – termometry wskazały 40,5°C w cieniu. Drugi najwyższy pomiar, 40,3°C, zarejestrowano tego samego dnia w Toruniu. Oba odczyty pobiły dotychczasowy stuletni rekord z Prószkowa wynoszący 40,2°C z 29 lipca 1921 roku. Więcej na ten temat przeczytasz w dalszej części artykułu.

Gdzie i kiedy padł najnowszy rekord upału?

Niedziela, 28 czerwca 2026 roku, trwale zapisała się w annałach polskiej meteorologii. Tego dnia stacja pomiarowa Instytutu Meteorologii i Gospodarki Wodnej w przygranicznych Słubicach odnotowała historyczną wartość 40,5°C. Był to moment kulminacyjny fali ekstremalnych upałów, która objęła centralną i wschodnią część kraju. Jak podkreśliła rzeczniczka IMGW Agnieszka Prasek, są to dane telemetryczne rejestrujące chwilowe wahania słupka rtęci, a ich ostateczne potwierdzenie wymaga jeszcze standardowej procedury weryfikacji odczytów synoptycznych.

Niemal w tym samym czasie drugi najwyższy wynik padł w Toruniu, gdzie zanotowano 40,3°C. Wcześniej, w sobotę 27 czerwca, również w Słubicach zmierzono 38,9°C, co było wówczas rekordem ciepła dla czerwca. Poprzednie maksimum dla tego miesiąca – 38,3°C – pochodziło z 2019 roku z miejscowości Ceber na Dolnym Śląsku. Za napływ tak gorącego powietrza odpowiadała afrykańska masa powietrza, która uformowała nad Europą Środkową stabilną kopułę ciepła.

Ostatni raz z tak ekstremalnymi wskazaniami mieliśmy do czynienia ponad sto lat temu. Poprzedni rekord temperatury w Prószkowie na Opolszczyźnie, gdzie 29 lipca 1921 roku słupki rtęci wspięły się do 40,2°C, przez dekady uznawany był za niepodważalny symbol letniego żaru w naszym klimacie. Nowy pomiar ze Słubic przewyższył go o 0,3 stopnia, co w meteorologii stanowi wyraźny skok.

Czy istniały wcześniejsze nieoficjalne rekordy ciepła?

Dzień 28 czerwca 2026 roku przyniósł jeszcze jeden istotny wynik. W Toruniu odnotowano 40,3°C, co sprawia, że miasto Kopernika plasuje się na drugim miejscu w zestawieniu najwyższych chwilowych temperatur w historii pomiarów w Polsce. Potwierdza to, że fala gorąca była zjawiskiem rozległym i nie ograniczała się do punktowych anomalii na zachodniej granicy państwa.

W dyskusji o rekordach często pojawia się kwestia wiarygodności dawnych pomiarów. Historyczna wartość 40,5°C zarejestrowana 20 sierpnia 1943 roku w Ścinawie na Dolnym Śląsku nie jest uznawana przez IMGW. Przyczyną jest okres II wojny światowej i brak pełnej dokumentacji meteorologicznej, która potwierdziłaby spełnienie ówczesnych standardów. Nie ma również pewności co do prawidłowej kalibracji sprzętu ani niezależnych odczytów z okolicznych stacji, co w przypadku tak wysokich temperatur zwykle stanowi potwierdzenie. Tym samym oficjalna statystyka zdaje się być bezlitosna dla wojennych danych.

Wątpliwości towarzyszą też samemu rekordowi z Prószkowa z lipca 1921 roku. Stacja meteorologiczna należąca do Królewskiego Instytutu Pomologicznego umieszczona była na stokach wzniesienia o szczególnym mikroklimacie, gdzie temperatura zwykle bywała o 2–3 stopnie wyższa niż w pobliskim Opolu. Co więcej, przyrządy pomiarowe znajdowały się wówczas na wysokości jednego metra nad gruntem, podczas gdy współczesny standard to 2 metry. Różnica ta ma niebagatelne znaczenie przy analizie porównawczej nagrzewania się mas powietrza przy powierzchni ziemi.

Jak wygląda zestawienie miesięcznych rekordów temperatur?

Rekordy ciepła nie rozkładają się równomiernie w ciągu roku. Szczytowe wartości od początku prowadzenia pomiarów w Polsce koncentrują się głównie w miesiącach letnich, ale zdarzają się też znaczące anomalie w okresach przejściowych. Poniższe zestawienie pokazuje maksymalne odnotowane wskazania dla każdego miesiąca wraz z lokalizacją i datą pomiaru.

Dane te wyraźnie pokazują, że najwyższe temperatury w historii koncentrują się w czerwcu, lipcu i sierpniu. Jednak coraz częściej notuje się także wysokie wartości w maju oraz we wrześniu, co zbiega się z obserwowanym wydłużaniem okresów wegetacyjnych i napływem gorących mas powietrza spoza strefy klimatu umiarkowanego.

Co spowodowało ekstremalny upał?

Bezpośrednią przyczyną skoku temperatur do wartości powyżej 40 stopni była rozległa kopuła ciepła nad Europą, czyli potężny, stabilny układ wyżowy blokujący napływ chłodniejszego powietrza znad Atlantyku. Tworzy on swego rodzaju „pokrywkę”, pod którą nagrzane masy powietrza są uwięzione i podlegają dalszemu ogrzewaniu od rozgrzanego podłoża. Michał Brennek z Instytutu Geofizyki Polskiej Akademii Nauk zwrócił uwagę na wyjątkowo niekorzystne warunki towarzyszące – długi dzień bliski letniemu przesileniu, bezchmurne niebo i zupełny brak wiatru w centrum układu.

Układ ten przyjął tzw. blokadę Omegą, nazywaną tak ze względu na charakterystyczny kształt izobar przypominający grecką literę Ω. Rozbudowany w pionie wyż stabilizowany był przez dwa peryferyjnie położone ośrodki niżowe, co sprawiło, że gorące powietrze zalegało nad regionem przez wiele dni. Sytuację dodatkowo pogłębiała postępująca susza hydrologiczna – przesuszone podłoże nie miało zapasu wilgoci, która mogłaby chłodzić atmosferę poprzez parowanie. Energia słoneczna w całości zamieniała się więc w ciepło jawne, podnosząc temperaturę powietrza.

Zderzenie tej rozpalonej masy z wkraczającym od zachodu i północnego zachodu frontem atmosferycznym doprowadziło do gwałtownych zjawisk burzowych. Powstały superkomórki burzowe przynoszące opady gradu o średnicy do 5–7 cm, porywy wiatru sięgające 100 km/h i nawalne opady deszczu rzędu 50 mm na metr kwadratowy. Tak intensywny zrzut wody na wysuszoną glebę skutkował lokalnymi powodziami błyskawicznymi – woda nie wsiąkała w głąb ziemi, tylko gwałtownie spływała po powierzchni.

A co z rekordami zimna?

Gdy mówi się o rekordzie temperatury w Polsce, warto zestawić ekstrema ciepła z drugim biegunem. Najniższy oficjalnie potwierdzony wynik dla naszego kraju padł stosunkowo niedawno – -41,1°C zmierzono w Litworowym Kotle w Tatrach Zachodnich 17 lutego 2025 roku. Specyficzne położenie tego miejsca, w głębokiej górskiej niecce, sprawia, że w bezwietrzne, mroźne noce schodzi tam i kumuluje się wychłodzone, ciężkie powietrze, tworząc naturalne zjawisko inwersji termicznej.

Kolejne historyczne minima pochodzą głównie z pierwszej połowy XX wieku i dotyczą terenów nizinnych. W Siedlcach 11 stycznia 1940 roku zanotowano -41,0°C, zaledwie o jedną dziesiątą stopnia więcej od aktulanego rekordu górskiego. Wyjątkowo sroga okazała się też zima 1928/1929, nazywana zimą stulecia – 10 lutego 1929 roku w Żywcu odnotowano −40,6°C, a w Olkuszu −40,4°C. Analiza trendów klimatycznych wskazuje jednak na systematyczny wzrost średnich temperatur zimowych, co sprawia, że pobicie tych wartości na nizinach staje się coraz mniej prawdopodobne.

Jak upały wpływają na zdrowie?

Wysokie temperatury to nie tylko ciekawostka statystyczna, ale też poważne zagrożenie dla życia. Światowa Organizacja Zdrowia (WHO) określa udar cieplny mianem „cichego zabójcy”, który odpowiada za zgony szczególnie wśród osób starszych, dzieci oraz pacjentów z chorobami przewlekłymi. W czasie trwania omawianej fali upałów w czerwcu 2026 roku na terenie Polski z powodu przegrzania organizmu zmarły co najmniej 4 osoby, a w całej Europie odnotowano wtedy ponad 1300 nadmiarowych zgonów związanych z wysoką temperaturą.

Stres cieplny nasila objawy schorzeń układu krążenia i oddechowego. W dniach ekstremalnego gorąca gwałtownie rośnie ryzyko zawału serca, udaru mózgu oraz zaostrzeń astmy i przewlekłej obturacyjnej choroby płuc. Wpływ gorąca dotyka też sfery psychicznej, wywołując zaburzenia snu, zwiększony poziom lęku i pogorszenie nastroju. Globalne statystyki są alarmujące – według danych WHO w latach 2000–2019 na świecie dochodziło rocznie do około 489 000 zgonów związanych z upałami, z czego 36 procent przypadało na Europę. W samym tylko 2022 roku na naszym kontynencie odnotowano 61 672 takich przypadków.

Udar cieplny często nazywany jest „cichym zabójcą” – europejskie domy, miejsca pracy i szkoły nie zostały zaprojektowane z myślą o tak ekstremalnych temperaturach.

Aby zminimalizować ryzyko, należy przestrzegać kilku podstawowych zasad. Eksperci radzą, by w najgorętszych godzinach unikać bezpośredniej ekspozycji na słońce i pić dużo letniej wody – unikanie alkoholu jest równie istotne, bo odwadnia on organizm. Warto nosić lekką, przewiewną odzież i nakrycie głowy, a odkrytą skórę chronić kremami z filtrem SPF. Do najważniejszych zaleceń WHO i krajowych instytucji zdrowia należą:

• unikanie przebywania na słońcu w godzinach od 11:00 do 16:00,
• przyjmowanie dużej ilości płynów, najlepiej letniej wody,
• noszenie lekkiej, przewiewnej odzieży i nakrycia głowy,
• stosowanie kremów z filtrem SPF na nieosłoniętą skórę,
• korzystanie z klimatyzowanych pomieszczeń lub rolet i żaluzji,
• systematyczna kontrola stanu zdrowia osób starszych i chorych.

W domach bez klimatyzacji pomocne okazuje się zasłanianie okien roletami czy żaluzjami w ciągu dnia oraz otwieranie ich dopiero nocą, gdy temperatura spada. Wiatrak może przynieść ulgę w odczuwaniu gorąca, w przeciwieństwie do klimatyzerów, które podnoszą dodatkowo wilgotność powietrza jedynie obniżając temperaturę odczuwalną.

Jaki wpływ na środowisko mają ekstremalne upały?

Długotrwałe fale gorąca nie pozostają bez wpływu na przyrodę i zasoby wodne. Wysokie temperatury przyspieszają parowanie wód powierzchniowych, co prowadzi do obniżania poziomu jezior i rzek. W połączeniu z długotrwałą suszą hydrologiczną stwarza to idealne warunki do wybuchu pożarów lasów, które w ostatnich latach dotknęły między innymi Francję i południe Europy. Równocześnie zmiany termiczne zachodzące w ekosystemach powodują, że w naszym kraju zaczynają się zadomawiać gatunki preferujące cieplejszy klimat.

Do niedawna egzotyczna żołna obecnie regularnie gniazduje w Małopolsce, a silnie alergizująca ambrozja rozprzestrzenia się na coraz większych obszarach. Pojawiają się też gatunki inwazyjne – rak pręgowany wypiera rodzimego raka szlachetnego, a wydłużony okres wegetacji sprawia, że wiele roślin wcześniej kwitnie i owocuje, zmieniając rytm całych ekosystemów zależnych od określonych pór roku.

W pewnym stopniu przygotowujemy się na pojedynczy dzień z temperaturą 40 czy nawet 50 stopni Celsjusza, natomiast nie przygotowujemy się na miesiąc z temperaturami rzędu 36 stopni Celsjusza.

Z danych IMGW wynika, że liczba dni upalnych w polskich miastach wzrasta dramatycznie szybko – we Wrocławiu z 56 w latach 1981–1990 do 174 w dekadzie 2011–2020, w Krakowie z 45 do 136, a w Białymstoku z 14 do 64. Oznacza to, że ekstremalne zjawiska pogodowe przestają być anomalią, a stają się coroczną normą, co szczególnie mocno odczuwają mieszkańcy silnie zurbanizowanych, betonowych przestrzeni miejskich.