Tak, Antarktyda jest pustynią i to największą na naszej planecie. Decyduje o tym nie temperatura, a skrajnie niska suma opadów, która na znacznym obszarze kontynentu jest mniejsza niż na Saharze. O tym, dlaczego lodowy kontynent spełnia kryteria jałowego pustkowia i jakie są tego konsekwencje, przeczytasz w naszym artykule.
Co decyduje o tym, że Antarktyda jest pustynią?
Powszechne wyobrażenie pustyni jako rozgrzanego, piaszczystego obszaru jest tylko częścią prawdy. W geografii fundamentalnym kryterium klasyfikacji jest roczna suma opadów, która dla pustyni nie może przekraczać 250 mm. Co więcej, środowisko pustynne charakteryzuje się przewagą procesu parowania nad ilością otrzymywanej wody, co prowadzi do permanentnego deficytu wilgoci w ekosystemie.
Na Antarktydzie ten wskaźnik jest ekstremalnie niski. Centralne obszary kontynentu otrzymują średnio mniej niż 50 mm opadów w przeliczeniu na wodę, co plasuje je w kategorii pustyń polarnych. Dla porównania, na samym biegunie południowym odnotowuje się zaledwie około 2 mm rocznie. Powietrze jest tam tak wychłodzone, że traci zdolność do utrzymywania wilgoci, a ewentualny opad występuje niemal wyłącznie w formie suchego, miałkiego śniegu.
Paradoksalnie, mimo suchości powietrza, to właśnie Antarktyda kumuluje w swojej pokrywie lodowej około 70% światowych zasobów słodkiej wody.
Dlaczego Sahara przegrywa w rankingu wielkości?
Sahara, z powierzchnią 9,2 mln km², bez wątpienia pozostaje ikoną gorących pustyń. Rozciąga się przez 11 państw Afryki Północnej, a latem temperatura piasku potrafi osiągnąć nawet 80°C. Jednak w zestawieniu z lodowym gigantem, jej rozmiar jest niemal o połowę mniejszy, gdyż Antarktyda zajmuje ponad 14,2 mln km².
Prawdziwym zaskoczeniem dla wielu jest fakt, że piaszczysty krajobraz, zwany ergiem, stanowi jedynie około 20% obszaru Sahary. Dominującym typem podłoża w jej granicach jest bowiem hammada, czyli pustynia kamienista, która pokrywa nawet 70% regionu. Resztę uzupełniają żwirowe równiny, określane arabskim terminem serir. Z kolei pod powierzchnią Antarktydy, ukryty pod średnio 1,9-kilometrową warstwą lodu, znajduje się skalisty kontynent z łańcuchami górskimi i ukrytymi jeziorami.
Jakie są specyficzne cechy antarktycznej suszy?
Warunki panujące we wnętrzu Antarktydy są bardziej wymagające niż na jakimkolwiek innym pustkowiu. Niska wilgotność idzie w parze z ekstremalnym mrozem. Najniższą temperaturę naturalnie występującą na Ziemi, wynoszącą -89,2°C, odnotowano 21 lipca 1983 roku na rosyjskiej stacji Wostok. Nowsze analizy satelitarne wskazują jednak na możliwość lokalnych spadków sięgających nawet -93,2°C. Dodatkowym czynnikiem wysuszającym jest wiatr katabatyczny. To zjawisko grawitacyjnego spływu wychłodzonych mas powietrza z wyżynnego wnętrza lądu ku wybrzeżom potrafi osiągać prędkość od 50 do 90 m/s, gwałtownie przyspieszając sublimację śniegu.
W Suchych Dolinach McMurdo – największym wolnym od lodu obszarze kontynentu – od milionów lat nie spadł deszcz, a krajobraz przypomina powierzchnię Marsa tak bardzo, że od lat 70. XX wieku testuje się tam wyposażenie NASA.
Zjawiska optyczne i klimatyczne
W tak suchym i krystalicznie czystym powietrzu często dochodzi do powstawania wyjątkowych zjawisk. Częstym widokiem jest tak zwany pył diamentowy – przyziemna chmura składająca się z mikroskopijnych kryształków lodu, unosząca się przy bezchmurnym niebie. Towarzyszą jej często słońca poboczne, rozświetlające polarne niebo. Nad kontynentem regularnie pojawia się również zorza polarna, której spektakularne wstęgi są wynikiem oddziaływania wiatru słonecznego z ziemską magnetosferą.
Czy na lodowej pustyni istnieje jakiekolwiek życie?
Choć warunki wydają się skrajnie nieprzyjazne, antarktyczna pustynia nie jest całkowicie jałowa. Ekosystemy lądowe są ubogie, ale w skali mikroskopowej tętnią życiem. W glebie i pod skałami bytują niesporczaki, skoczogonki oraz endemiczne gatunki nicieni. Za największe w pełni lądowe zwierzę kontynentu uchodzi nielotna muchówka Belgica antarctica, osiągająca zaledwie kilka milimetrów długości. W wodach otaczających ląd kluczową rolę odgrywa kryl antarktyczny, stanowiąc podstawę diety pingwinów cesarskich, fok oraz waleni. Same pingwiny cesarskie są jedynymi stałocieplnymi stworzeniami spędzającymi srogą zimę na antarktycznym lądzie.
Podlodowe jeziora, odizolowane od świata przez miliony lat, skrywają unikalne formy archeonów i bakterii. W podlodowcowym Jeziorze Wostok, którego powierzchnię szacuje się na około 16 tysięcy km², naukowcy odkryli molekularne dowody na istnienie tysięcy gatunków mikroorganizmów, co potwierdza zadziwiającą adaptację życia do ciemności i gigantycznego ciśnienia.
Jak geografia Antarktydy wpływa na typologię innych pustkowi?
Przykład Antarktydy zmusza do przemyślenia tradycyjnej systematyki. Obok pustyń gorących (jak Sahara czy Pustynia Arabska) i kontynentalnych (jak Gobi), w naukach o Ziemi wyróżnia się pustynie polarne. Są to tereny podbiegunowe, na których przez okrągły rok utrzymują się ujemne temperatury, a miąższość lądolodu sięga kilku kilometrów. Drugim biegunem ekstremalnej suchości jest pustynia kamienista, gdzie proces deflacji usuwa cały drobny materiał, pozostawiając wypolerowane skały pokryte tak zwanym lakierem pustynnym.
Na drugim końcu katalogu znajduje się Pustynia Thar, zamieszkiwana przez ponad 83 miliony ludzi, co czyni ją najbardziej zaludnioną pustynią globu. Z kolei w Australii Wielka Pustynia Wiktorii o powierzchni 647 tys. km² stanowi serce najmniejszego kontynentu i skarbiec minerałów, w tym opali. Zazwyczaj są to jednak terytoria, gdzie natura walczy o każdą kroplę, a Antarktyda pozostaje najczystszym, najbardziej bezkompromisowym przykładem tej reguły.
FAQ – najczęściej zadawane pytania
Czy Antarktyda naprawdę jest pustynią?
Tak — klasyfikacja opiera się na bardzo niskiej rocznej sumie opadów, a większa część kontynentu otrzymuje mniej niż 250 mm, często poniżej 50 mm rocznie.
Dlaczego Antarktyda ma mniej opadów niż Sahara?
Powietrze nad Antarktydą jest tak wychłodzone, że nie utrzymuje wilgoci, przez co opady są skrajnie niskie, nawet około 2 mm na biegunie południowym.
Jak duża jest Antarktyda w porównaniu z Saharą?
Antarktyda ma ponad 14,2 mln km², czyli jest znacznie większa od Sahary, która zajmuje około 9,2 mln km².
Co wyróżnia suszę antarktyczną od innych pustyń?
To połączenie bardzo niskiej wilgotności z ekstremalnym mrozem i silnymi wiatrami katabatycznymi, które nasilają sublimację śniegu.
Czy na Antarktydzie występuje życie?
Tak — choć lądowe ekosystemy są ubogie, występują niesporczaki, skoczogonki i endemiczne nicienie, a w morzu kluczową rolę pełni kryl, pożywienie pingwinów i fok.
Co kryje się pod lodową pokrywą Antarktydy?
Pod średnio 1,9-kilometrową warstwą lodu leży skalisty kontynent z łańcuchami górskimi i ukrytymi jeziorami, jak Jezioro Wostok.
Jakie zjawiska optyczne można obserwować nad Antarktydą?
W czystym powietrzu pojawia się pył diamentowy oraz słońca poboczne, a nad kontynentem często widoczna jest też zorza polarna.
